مراحل مختلف لکنت زبان

کودکان و نوجوانانی که دچار لکنت زبان می شوند معمولا از بدو پیدایش لکنت تا مرحله نهایی مراحل مختلفی را بشرح زیر پشت سر می گذارند:

مرحله اول: لکنتی است که کودک پذیرفته است در اولین مرحله از لکنت می توان از لکنت پذیرفته شده توسط کودک را نام برد. کودک در این مرحله متوجه می شود که برخی از حروف و کلمات را به طور غیر طبیعی تکرار می نماید اما به نظر می رسد که نگران حالت گویایی خودش نیست. کودک از اینکه اختلال تکلمی دارد ناراحت نبوده و رنجی نمی برد و کوششی هم برای رفع آن از خود نشان نمی دهد.

در این مرحله لکنت کودک معمولا همراه با اختلالات تنفسی و یا علائم و عوارض بیماری نمی باشد. نوع لکنت کودک در این مرحله بیشتر از لکنت کلونیک یا تکراری است و به همین دلیل در این حالت برنامه های گفتار درمانی بیشتر موثر است.

مرحله دوم، لکنتی است که کودک در برابر آن عکس العمل نشان می دهد و به عبارتی لکنت پس رانده نامیده می شود. بتدریج که کودک بزرگ شده و دامنه مکالمات وسیع تر می شود. بواسطه رفتارهای خاص و فشارهایی که معمولا از سوی همسالان و والدین و معلمان و مدرسه متوجه کودک می شود، سبب می شود که کودک به طور قابل توجه و روزافزونی با تعجب و گاه همراه با دلسردی نسبت به چگونگی اختلال گویایی خود عکس العمل نشان دهد. مثلا به محض اینکه برخی از اعضای فامیل و نزدیکان و اطرافیان کودک متوجه می شوند که او لکنت دارد رفتارها و واکنش های مختلفی از خود نشان می دهند. گاه فوق العاده متعجب و هراسان شده و رفتاری شتاب زده نسبت به کودک ابراز می دارند و زمانی هم به طور طبیعی اظهار محبت و کودک نوازی می نمایند. در هر حالت کودک این واکنش ها را درک کرده و بالطبع عدم اطمینان و تنش عضلانی او بیشتر می گردد. این گونه رفتارها و همچنین انتظار و توقع فوق العاده والدین که دلشان می خواهد فرزندشان زیر فشار نگاه ها و سخنان آنان، مانند دیگر همسالان به خوبی و روانی صحبت کند، خود باعث می شود که توجه کودک به اختلال خود بیشتر جلب شده و همین موضوع موجب افزایش هیجان کودک شده و او را وادار به توجه بیشتر به لکنت خود و بالطبع نشان دادن عکس العمل های مختلف می نماید.

آغاز مرحله دبستان برای چنین کودکی از حساسیت فوق العاده ای برخوردار است. این مرحله خود مستلزم آمادگی سازگاریهای عاطفی و اجتماعی جدیدی بوده و بالطع همه کودکان بویژه کودکی که لکنت دارد با فشارهای مختلفی روبرو است. توسعه روابط اجتماعی برای کودک، انتظارات معلم در کلاس درس، نگاه ها و خنده ها و احیانا تمسخر دیگر شاگردان، همه با هم موجب می شود که کودک مبتلا به لکنت با مشکلات بیشتری روبرو شود. از جمله اینکه کودک در مدرسه با ازدیاد روزافزون مجموعه لغات و کلمات و در نتیجه انتظار دیگران از او برای بیان سریع جملات و غیره روبروست.

در این مرحله کودک به اختلال گویایی خویش بطور آگاهانه وقوف پیدا نموده و علاقه شدیدی در تصحیح و بهبود تکلم خود نشان می دهد و همواره می کوشد که با تحمل اضطراب و فشارهای روزافزون بر لکنت خود فائق آید. گاهی از اوقات کودک برای رفع نگرانی و پرهیز از بروز لکنت از حضور و شرکت در بعضی از مکانها و موقعیت ها خودداری می نماید. البته این قبیل از کوششهای کودک در ابتدا و در بدو امر به نظر خوب می رسد، اما در نهایت ثمره چندانی ندارد. زیرا غالب رفتارهایی که خود برای کتمان نمودن لکنت خود و یا پرهیز از موقعیت هایی که برایش احتمالا زمینه بروز لکنت نامطلوب است نشان می دهد معمولا موجب تشدید لکنت او می گردد.

همان گونه که اشاره گردید از جمله ویژگیهای این مرحله از لکنت زبان کوشش و تلاش فوق العاده و افراطی کودک برای جلوگیری از لکنت خود بوده و به همین جهت دچار اضطراب و هیجانات بیشتری شده و بالطع لکنتش شدیدتر می شود. در دوره مدرسه نیز به لحاظ ویژگی های آن غالبا لکنت کودک تشدید می گردد. به ویژه آنکه در کلاسهای دبستان همکلاسی های کودک معمولا بدون ترحم در برابر تکرار کلمات و یا وقفه های تکلمی کودک عکس العمل نشان داده و به مسخره کردن او می پردازند. طبیعی است در چنین شرایطی نیز کودک آن زمان که می بایست به سوالات معلم پاسخ دهد از بیم آنکه مبادا مورد تمسخر دیگران واقع شود دچار تشویش و اضطراب بیشتری می شود. لذا توسعه و تشدید تنش ها و هیجانات کودک در این مرحله بیشتر صورت گرفته و خود از جمله عوامل شدید شدن لکنت کودک می گردد.

یکی دیگر از خصوصیات این مرحله از لکنت زبان بروز اختلالات و یا رفتارهای نامطلوب الحاقی می باشد. به عبارت دیگر کودک تصور می نماید که با نشان دادن حالت یا حرکتی ضمنی و بیهوده مانند یک ژست کوچک (مثل خم کردن ابرو) یا تلفظ بعضی از حروف و کلمات و یا جملات اضافی می تواند جلوی بروز لکنت خود را بگیرد. کودک در ابتدا، این قبیل رفتار و حرکات را بطور عمدی انجام می دهد اما این حرکات و رفتارهای ضمنی و الحاقی به تنهایی نمی تواند از نظر رفع لکنت کودک مفید فایده واقع گردد. لذا بتدریج خود این رفتارهای زائد و یا اضافی، بصورت عادی در آمده و بطور غیر ارادی همراه با لکنت کودک ظاهر می شود.

از جمله این رفتارهای ضمنی عبارتند از حرکات مختلف چهره، مثل اخم کردن و فشردگی عضلات پیشانی و گونه و صورت و چشمک زدن و انقباض عصبی دستها، ارتعاش عصبی پاها، تکان دادن سر و غیره. ترس موهوم از کلمات، از جمله ویژگی ها و خصوصیات این مرحله از لکنت زبان آن است که کودک نسبت به بعضی از کلمات و اصوات حساسیت و نگرانی خاصی دارد. بطوریکه همواره کوشش می کند بعضی از کلمات و اصوات را بکار نبرده و برای بیان مطلب خود از بعضی دیگر استفاده نماید. کودک با این جایگزینی کلمات و اصوات سعی می کند که از بروز لکنت جلوگیری نماید در ابتدا احتمالا او به طور موقت با این روش به یک موقعیت نسبی می رسد اما بتدریج همین روش جایگزینی کلمات، خود موجب تشدید و پیچیدگی لکنت می گردد. بویژه آنکه ترس از بعضی از کلمات رفته رفته تعمیم می یابد. مثلا اگر کودک از ادای کلمه ای که با «ص» شروع می شود نگرانی دارد مانند «صحبت» بتدریج نسبت به کلمات دیگری که با حروف یا صداهای مشابه شروع می شود نیز حساسیت پیدا می کند مانند «س» سمینار و یا «ض» مانند «ضبط صوت» و غیره. کم کم که عمل جانشین سازی کلمات و اصوات اثر خود را از دست می دهد گاهی اوقات نیز کودک برای اجتناب از لکنت و وقفه های تکلمی مجبور می شود که جمله و یا فکر خود را عوض کند که در نهایت این روشها نمی تواند او را از لکنت خود رها نماید.

مرحله سوم، لکنت پیچیده و شدید، بتدریج که حرکات و رفتار ضمنی همره با لکنت کودک و نوجوان به صورت غیر ارادی ظاهر می گردد شدت لکنت افزایش می یابد.

بنحوی که کودک و یا نوجوان نسبت به همه موقعیت ها و به همه کلمات و همه اصواتی که با عدم روانی و سلاست او در صحبت توام می شوند، حساسیت و نگرانی پیدا می کند. در این شرایط لکنت، خود روز به روز پیچیده تر و شدیدتر می شود. به طوری که هر چقدر بیشتر نسبت به موفقیت ها و کلمات و جملات از خود نگرانی و ترس نشان می دهد لکنت او بیشتر می شود و هر چقدر لکنت او بیشتر می شود نگرانی و ترس او از شرایط و موقعیت ها و کلمات و اصوات افزایش می یابد.

در این مرحله، حرکات و رفتارهای الحاقی و ضمنی غیر ارادی فرد مبتلا به لکنت که در بعضی از مواقع با نشج توام است متنوع تر می شود. گاهی اوقات در بعضی از افراد به صورت اختلالات تنفسی و در بعضی دیگر به صورت حرکات عضلات چهره و گردن و یا لرزش و حرکات غیر ارادی دست ها و پاها و سر جلوه می نماید. در این مرحله از لکنت گاهی اوقات شدت لکنت به صورت ادواری در میاید. مثلا شخص برای مدت ۳ تا ۴ روز یا بیشتر بصورت خیلی شدید مبتلا به لکنت می شود و بعد از آن برای مدتی کمتر دچار وقفه های لکنت می شود. فرد مبتلا به لکنت به خوبی به دوره ای بودن وضعیت لکنت خود آگاه است. اما امکان اینکه این دوره ها را پیش بینی نماید برایش مقدور نمی باشد. البته در مواردی نیز شدت لکنت فرد بر اساس موقعیت های مختلف تغییر می کند. مثلا وقتی که می خواهد تلفن بکند و یا با شخصیتی صحبت نماید و یا با تازه واردی بطور ناگهانی حرف می زند و… دچار لکنت شدید می شود. البته این وضعیت نیز ثابت و قابل پیش بینی نمی باشد.

دوران بلوغ با تحولات فیزیولوژیکی و عاطفی و اجتماعی خود در این مرحله از لکنت پیچیده بی تاثیر نمی باشد. در بعضی از مواقع مسائل و مشکلات و ناراحتی های جدید دوران بلوغ موجب اجتناب از تکلم و سکوت فرد می گردد و این انزوا و قطع برقراری رابطه کلامی غالبا موجب تشدید لکنت می شود و شدت لکنت نیز خود منشاء نگرانی ها و ناراحتی های دیگری می شود.

ارسال شده در ۱۸ دی ۱۳۹۵ توسط مطلب نویس

مطالب مشابه